Hoge Raad 7 november 2025, ECLI:NL:HR:2025:1651
1. Inleiding
Op 7 november 2025 heeft de Hoge Raad in het arrest ECLI:NL:HR:2025:1651 de richtlijnen over betalingsonmacht bij griffierecht geactualiseerd. Deze richtlijnen waren eerder vastgesteld in het arrest van 20 februari 2015, ECLI:NL:HR:2015:354.
Aanleiding voor de actualisering was een cassatieprocedure waarin een belanghebbende een beroep deed op betalingsonmacht in een zaak over een aanslag inkomstenbelasting. De Hoge Raad heeft het beoordelingskader uit 2015 aangepast aan de huidige socialezekerheidsrechtelijke context.
2. De onderliggende zaak
In de onderhavige procedure had belanghebbende cassatie ingesteld tegen een uitspraak van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (ECLI:NL:GHARL:2024:3483) en daarbij verzocht om vrijstelling van griffierecht wegens betalingsonmacht. De griffier zag in de aangeleverde informatie geen aanleiding om van heffing af te zien. Belanghebbende betaalde daarop het griffierecht, onder protest.
3. Het oorspronkelijke kader uit 2015
In het arrest van 20 februari 2015, ECLI:NL:HR:2015:354, bepaalde de Hoge Raad dat geen sprake is van verzuim wanneer betaling van het griffierecht de toegang tot de rechter onmogelijk of uiterst moeilijk maakt. Daarbij werden de volgende richtlijnen geformuleerd:
- het netto-inkomen moet lager zijn dan 90% van de bijstandsnorm voor een alleenstaande;
- er mag geen vermogen aanwezig zijn waaruit het griffierecht kan worden betaald;
- het beroep op betalingsonmacht moet vóór afloop van de betalingstermijn worden gedaan;
- de griffier kan bij de Raad voor Rechtsbijstand een verklaring op grond van artikel 7b Wrb opvragen.
Hiermee werd aansluiting gezocht bij de jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep ECLI:NL:CRVB:2015:282.
In BNB 2015/197, waardeerde Van Eijsden de verduidelijking van het beginsel van effectieve rechtsbescherming, maar wees op het normatieve karakter van deze rechterlijke invulling als een feitelijke quasi-regeling.
4. Het kader in 2025
In 2025 heeft de Hoge Raad, met Van Eijsden in de kamer, het kader uit 2015 aangevuld en aangepast.
Aanpassing inkomensgrens naar 95%-norm
De inkomensgrens is in lijn gebracht met de sinds 2021 geldende beslagvrije voet. Betalingsonmacht wordt nu aangenomen wanneer het actuele netto-inkomen niet meer bedraagt dan 95% van de bijstandsnorm voor een alleenstaande, en geen relevant vermogen aanwezig is. De eerdere 90%-norm is daarmee vervangen.
Bewijsvereisten
De rechtzoekende moet vóór het einde van de betalingstermijn:
- het beroep op betalingsonmacht schriftelijk indienen;
- persoonsgegevens en BSN vermelden (ook van een eventuele fiscale partner);
- actuele gegevens en bewijsstukken over inkomen en vermogen overleggen.
Ontbreken bewijsstukken, dan stelt de griffier een hersteltermijn. Daarnaast kan de griffier een Wrb-verklaring opvragen en aanvullende informatie verlangen.
Nieuwe werkwijze voor de griffier en gevolgen van betaling
Wanneer betalingsonmacht op basis van de overgelegde informatie aannemelijk is, deelt de griffier mee dat voorlopig van heffing wordt afgezien. De rechter kan deze beoordeling tot aan de einduitspraak herzien. Wordt betalingsonmacht niet aannemelijk geacht, dan wordt de heffing voortgezet. Een daaropvolgende betaling van het griffierecht wordt niet beschouwd als intrekking van het beroep op betalingsonmacht en vormt evenmin een reden om dat beroep af te wijzen.
Indien het beroep op betalingsonmacht later alsnog wordt gehonoreerd, moet het betaalde griffierecht worden terugbetaald.
De Hoge Raad bevestigt hiermee expliciet dat betaling van het griffierecht (al dan niet onder protest) geen belemmering vormt voor de inhoudelijke beoordeling van betalingsonmacht.